Toon Nieuwenhuisen: Donkiaan en verzetsman

Door Peter Beukema

De betekenisvolle artikelen “Van Gouda tot Dachau” en “Donkiaan Toon Nieuwenhuisen” zijn door Gouwenaar Beukema gepubliceerd op 22 juli en 2 augustus 2022 op de website Triplers.nl –, waar nog meer verhalen over Toon Nieuwenhuisen te lezen zijn. Ook op de website van RKVV DONK zijn deze artikelen overgenomen. RTV Gouwestad schonk aandacht aan dit onderzoek.  Verder is naar hem vernoemd het  “Toon Nieuwenhuisenpad” in Oosterwei.

Deel 1: Toon Nieuwenhuisen: “Van Gouda tot Dachau”

De Gouwenaar Antonius Nieuwenhuis -roepnaam Toon- wordt geboren op 17 december 1894. Zijn ouders wonen aan de Verlorenkost. Vader is van beroep “verver”, schilder. Ze wonen aan de centrumzijde van het water van de Verlorenkost. Dat is leven en wonen in de directe omgeving van pateelfabrieken tussen de Raam en de Vest.
Anders dan zijn oudere broer, die ook schilder wordt, volgt Toon een opleiding tot smid en gaat het rijwielherstel-vak in.

Als in 1920 de katholieke voetbalvereniging DONK wordt opgericht behoort hij tot de eerste leden en maakt hij deel uit van het eerste elftal dat voor DONK uitkomt.
Midden-jaren-twintig komt Annie van den Eng op zijn weg, en ze trouwen in de zomer van 1927. Dat betekent ook verhuizen naar de Raam 5-boven, vlakbij het pand Verlorenkost 1 waar hij zijn werkplaats heeft. Hij is zelfstandige, wat goed past bij zijn ondernemingszin, onafhankelijkheid en uitgesproken mening. Als de woning boven de werkplaats vrij komt verhuizen ze.
Naast de werkplaats aan de Verlorenkost heeft hij een opslagruimte in gebruik aan het Rotterdamsche Veer (de Lichtfabriek-zijde van het Nonnenwater). Behalve rijwielverkoop en -herstel, doet Nieuwenhuisen aan carrosseriebouw en verhuur van bakfietsen.
Toon heeft een hechte band met voetbalvereniging DONK, wordt in de zomer van 1930 gekozen tot bestuurslid, en is dan twee jaar voorzitter. Ook in die tijd blijkt zijn voortvarendheid als het bestuur kleedruimte wil bouwen en een kantine wil realiseren op het kort daarvoor toegewezen terrein aan de Bodegraafsestraatweg.

Gemeentelijk sportterrein Bodegraafsestraatweg 1929 (Foto SAMH)

In januari 1937 breekt bij een bedrijfsongeval brand uit in de werkplaats aan de Verlorenkost, waarbij ook de bovenliggende woning verloren gaat. Lang zit hij niet bij de pakken neer, want een week of zes later is de officiële opening van de nieuwe vestiging van zijn zaak, nu aan de Hoge Gouwe 143. Hij adverteert intussen behalve als rijwielhersteller ook als instrumentslijper. Zelf vinden Toon en Annie -die geen kinderen hebben- onderdak in de woning boven een opslagplaats aan Verlorenkost 3.

Pril verzet

Na de Nederlandse capitulatie voor Duitsland zint Toon op mogelijkheden om zich te verzetten tegen de bezetter. In de jaren twintig maakt hij deel uit van de Bijzondere Vrijwillige Landstorm (een soort “Nationale Reserve” tussen de beide wereldoorlogen) en is hij verklaard tegenstander van “het gebroken geweertje”, het pascifisme in die tijd. Via zijn netwerk, waarbij de kring van katholieken een grote plaats inneemt, vindt hij al in de tweede helft van 1940 mannen met een gelijkgezinde verzetshouding. Daarin vormt hij met een oud-marinier en een politieman -beiden tweede helft twintig- een driemanschap dat de kern van het prille verzet is. Het streven naar aansluiting bij een landelijke organisatie slaagt pas in het voorjaar van 1941. Dan breiden de werkzaamheden zich geleidelijk uit en is Toon naast de technische man die zich met wapens en munitie bezighoudt ook contactpersoon voor een landelijk opererende Inlichtingendienst, die zich onder andere op spionage richt. Zijn werkplaats aan de Hoge Gouwe wordt voor het plaatselijke verzet het hoofdkwartier en vergaderadres, en voor de Inlichtingendienst het aanloop- en contactadres. Maar ook voor het schoonmaken en onderhouden van wapens en munitie is het de aangewezen plek.

Hoge Gouwe 143, ca 2010 (Foto Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Amersfoort)

Arrestatie en processen

Aan het begin van vrijdagmorgen 13 maart 1942 wordt Nieuwenhuisen na verraad gearresteerd door de Sicherheitsdienst uit Den Haag. Dat overkomt nog vier Gouwenaars, die ook naar het Huis van Bewaring in Scheveningen (het “Oranjehotel”) worden overgebracht. In de maanden die volgen vinden onderzoeken en verhoren plaats. Door verraad en spraakzaamheid van andere gearresteerden zijn er zoveel feiten bekend, dat ontkennen zinloos is.
Begin november zijn de onderzoeken afgerond en gaat Nieuwenhuisen naar Kamp Amersfoort. Hij verhuist na een kleine vier maanden naar Vught, omdat er in Amersfoort nieuwbouw plaats gaat vinden. In de tweeënhalve maand in Vught werkt hij samen met medegevangenen in een Philips-werkplaats, wat een meevaller is: het werk is niet zo zwaar en ze krijgen daar extra te eten. In dezelfde tijd wordt ook het 2e Ordedienst-proces (proces Roëll) gehouden. Nieuwenhuisens verzetsactiviteiten, met onder meer wapens en munitie, worden vastgesteld, maar dit leidt niet tot een directe veroordeling. Half mei 1943 wordt hij overgebracht naar de gevangenis aan de Gansstraat in Utrecht. Daar volgt het Inlichtingendienst-proces (proces Van Hattem). Hoewel hij ook hier niet tot de hoofdverdachten behoort worden zijn activiteiten voor de spionagedienst en contacten met koeriers bewezen.
Niewenhuisen wordt op grond van beide processen “abgetrennt”: de rest van de oorlog moet hij als in nacht en nevel verdwijnen. Hij gaat naar een concentratiekamp, mag geen contact hebben met zijn familie, die ook niet mag weten waar hij is. In september 1943 ontvangt Annie Nieuwenhuisen-van den Eng vanuit Utrecht voor het laatst een teken van leven.

Toon Nieuwenhuisen 1936 (Foto archief RKVV DONK)

Concentratiekampen

Opnieuw gaat hij naar Kamp Amersfoort, maar nu voor een enkele dag, om van daaruit per trein naar concentratiekamp Natzweiler in de Franse Elzas -niet ver van Straatsburg- gebracht te worden.
Het leven daar is fysiek zeer zwaar, de voeding is verre van voldoende en het regime is barbaars. Vele medegevangenen sterven door mishandeling, uitputting of ziekte. Ook Toon heeft het er erg moeilijk en is herhaaldelijk zó ziek dat hij niet kan werken en opgenomen wordt in de ziekenbarak, wat veel zeggend is in een Duits concentratiekamp.
Vanaf juni 1944 gloort er een sprankje hoop als de geallieerde invasie in Normandië aanbreekt. Met enige vertraging bereikt dat bericht ook de gevangenen. Na de successen van de naderende geallieerden worden de gevangenen vanuit Natzweiler naar Duitsland geëvacueerd. Toon Nieuwenhuisen gaat begin september met een ziekentransport naar Dachau, niet ver van München. Daar volgt een week of drie quarantaine, waarna hij wordt overgebracht naar buitenkommando Dautmergen, een kilometer of tien boven de Zwitserse grens. Dat is zelfs voor de gevangenen die heel wat gewend zijn een verschrikking: koud, modder, verblijf in tenten, nauwelijks te eten.

Overlijdensacte Nieuwenhuisen 1950 (collectie Arolsen Archives)

Sterven in Dachau

Om niet te achterhalen redenen is Toon de enige uit zijn groep die vanuit Dautmergen teruggestuurd wordt naar Dachau. Daar komt hij weer aan op 23 oktober.
Zijn gezondheid is verder verslechterd en de omstandigheden in Dachau zijn erbarmelijk. Vlektyfus breekt zijn laatste weerstand.
Op 10 december 1944 gaat hij naar de ziekenbarak. Gevangenen in Dachau weten dat als je naar de ziekenbarak gaat, dat is om te sterven.
In de vroege morgen van maandag 11 december bij de ochtendronde wordt de dood van Toon Nieuwenhuisen vastgesteld. Zes dagen voor zijn vijftigste verjaardag.

Deze reconstructie is tot stand gekomen op basis van onderzoek in o.a.:
Arolsen Archives, ITS, Bad Arolsen, Duitsland
Archief SV Donk, Gouda
Collectie Libertum, Gouda
Nationaal Archief, Den Haag
Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag
NIOD, Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocïdestudies, Amsterdam
Streekarchief Midden-Holland, Gouda

 

Deel 2: Donkiaan Toon Nieuwenhuisen

Na de bevrijding van Gouda komt het verenigingsleven van DONK weer op gang, dat in het laatste oorlogsjaar nagenoeg stil heeft gelegen. Eind juni 1945 wordt de jaarvergadering gehouden en de voorzitter constateert bij de opening dat er een grote opkomst is. “Allereerst herdenkt hij met eenige oogenblikken van plechtige stilte dhr A Nieuwenhuisen, die op 11 Dec 1944 in een concentratiekamp is omgekomen, aldus zijn leven voor ’t vaderland gaf.”


Daarna worden de leden die uit het buitenland zijn teruggekomen begroet. Jules Heeren krijgt een speciale gelukwens. Hij is thuisgekomen uit een concentratiekamp, al is hij in verband met zijn herstel nog niet weer in Gouda. Twee leden zijn nog in het buitenland.
Zo begint ook DONK met het opmaken van de balans onder de leden voor er weer over voetbalzaken gesproken gaat worden.

In het jubileumboekje bij het 25-jarig bestaan in 1945, staat op de derde pagina een foto van Nieuwenhuisen met als onderschrift “oud-voorzitter van D.O.N.K., gestorven in het concentratiekamp te Dachau op 11 december 1944. Wij gedenken hem als vriend van D.O.N.K. en als strijder voor ons Vaderland.”
De foto die is afgedrukt blijkt de best bewaarde afbeelding van hem te zijn. Een vergroting van een pasfoto uit begin 1936!

Al bij de oprichting van DONK maakt de 25-jarige Toon Nieuwenhuisen deel uit van het (eerste) 1e elftal. Op de foto van dit elftal in 1920 -samen met bestuur, geestelijk adviseur, oefenmeester en scheidsrechter- lijkt Toon een van de langste spelers te zijn met zijn 1 meter 76.
Alleen bij het uitkomen voor DONK als speler gaat hij het niet laten.

1e elftal DONK circa 1920. Rechtsboven Toon Nieuwenhuisen (foto RKVV DONK)

Na acht jaar voorzitterschap geeft medeoprichter van DONK J Kasbergen in 1928 aan dat hij door drukke werkzaamheden niet herkiesbaar is. Koos Faaij neemt het van hem over. Maar op de bestuursvergadering van maart 1930 wordt afgesproken eens rond te zien naar een nieuw bestuurslid, dat eventueel het voorzitterschap kan bekleden. Twee maanden later is de jaarvergadering, waarin onder meer het 1e elftal wordt gefeliciteerd met het behaalde kampioenschap en bestuursleden worden gekozen. Nieuwenhuisen wordt met 24 van de 29 uitgebrachte stemmen gekozen. De nieuwe bestuursleden bedanken de vergadering voor het in hen gestelde vertrouwen.
Drie weken later vergadert het bestuur voor het eerst in nieuwe samenstelling en is Nieuwenhuisen de voorzitter. Hij brengt zijn medebestuursleden onder de aandacht wat gedaan moet worden om de vereniging “hogerop” te brengen.

Uit “Herinneringen…Donk 1920-1945” Archief RKVV DONK

In oktober 1930 wordt het 10-jarig jubileum gevierd, waarbij Nieuwenhuisen als voorzitter het gezicht van de vereniging is. Op de feestdag wordt begonnen met een Heilige Mis, waarbij bijna alle leden aanwezig zijn. Daarna volgt een gezamenlijk ontbijt “opgeluisterd door een strijkje van de Josephs-gezellenvereniging van de Gouwe”. Nieuwenhuisen is daarbij een van de sprekers. Hij ziet er kennelijk tegen op, want volgens de secretaris heeft de welbespraakte voorzitter “met zijn broodjes gelijk z’n zenuwen opgegeten”. ’s Middags is er een receptie met “ernstige gezichten” van de bestuursleden voor de officiële relaties. Een grootse feestavond volgt, waarop ook het 1e elftal wordt gehuldigd. De felicitaties van de sprekers worden door “de heer Nieuwenhuisen, onze voorzitter, met gloedvolle woorden beantwoord”.

Later het verenigingsjaar komt het bestuur met het voorstel voor het bouwen van een kleedruimte en een bar. Een voorstel daarvoor heeft een jaar eerder geen steun gekregen, vermoedelijk vanwege de financiering. Nu wordt voorgesteld hiervoor maximaal 2000 gulden te lenen.
Het is niet altijd koek en ei, blijkt uit het jaarverslag in 1931. Er wordt geklaagd en er zijn meningsverschillen, waarbij soms harde woorden vallen. De aftredende secretaris besluit zijn verslag met een hartenkreet:

“Wilt u Donk zien groeien en bloeien
kanker dan nimmer
maar toon steeds nieuwe activiteit
in en buiten ’t voetbalveld”

In seizoen 1931-1932 wisselen de successen en moeilijkheden elkaar af. De ledentallen stijgen, vooral door de toename van junioren. Het aantal donateurs is stabiel en binnenkort wordt een actie voor het werven van donateurs gestart. Sportief is het een lastig jaar voor de vier elftallen tellende vereniging. Het 1e elftal eindigt onderaan, het 2e wordt voorlaatste, het 3e blijft een middenmoter. Het 4e mist door de verloren laatste wedstrijd het kampioenschap.
Door werkloosheid ontstaat verlies aan contributie-inkomsten en moeten uit de clubkas meer reiskosten worden vergoed. De financiële positie wordt ongunstig genoemd. Van verruiming van de kleedgelegenheid is het nog niet gekomen door het ontbreken van financiële middelen en omdat het plan te groot van opzet is. Het is de bedoeling binnen enkele maanden tot een bescheiden uitbreiding te komen. Het jaarfeest en de Donk-dag, niet eerder vertoonde propaganda, zijn successen.

Toon Nieuwenhuisen 1936 (Foto archief RKVV DONK)

De jaarvergadering van 1932 wordt nog door Nieuwenhuisen voorgezeten, maar hij is kennelijk geen kandidaat voor herverkiezing. In de juli-vergadering van het bestuur is Bruijnel voorzitter.
Het beeld van Toon Nieuwenhuisen dat ontstaat uit de beperkte hoeveel stukken die in het Donk-archief bewaard is over die periode, is dat hij direct en voortvarend is en flinke plannen heeft. Realisatie daarvan slaagt niet steeds, waarschijnlijk door een combinatie van gebrek aan draagvlak en financiën. Dat ontmoedigt hem.

 

 

Toon Nieuwenhuis, speler van het eerste uur, voortvarend voorzitter in een zowel feestelijke als lastige periode 1930-1932, wordt door DONK bij het 25-jarig jubileum in 1945 herdacht als vriend van de vereniging en strijder voor het vaderland.

Bronnen

Archief SV Donk, Gouda
– Notulen bestuursvergaderingen
– Notulen ledenvergaderingen
– RKVV DONK, 1920-1945, jubileum-herinnering
Streekarchief Midden-Holland, Gouda
Met dank aan Hans Dessing, archivaris en oud-voorzitter van DONK, voor zijn royale medewerking bij het archiefonderzoek

 

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.